تحقیق در باره بارش های شهرستان یاسوج

چکیده

 


میزان بارش نقاط مختلف ایران با هم فرق می کند که این به دلیل موقعیت قرار گیری ایران از نظر موقعیت جغرافیایی در روی کره زمین است . از این رو نقاط مختلف ایران در روز ها و ماههای مختلف سال تحت تاثیر توده های هوایی مختلف قرار می گیرد که این امر باعث گردیده تا نقاط مختلف ایران میزان بارش خاصی را در طی ماههای مختلف سال دریافت کنند. بیشتر توده هوا هایی که ایران را تحت تاثیر قرار می دهند و باعث ایجاد بارش های خوب در ایران می شود در فصل زمستان و از طرف غرب و توسط باد های غربی وارد ایران می شوند و از این رو از محل ورود این توده ها به داخل ایران، از میزان بارش به طرف شرق کاسته می شود . شهرستان یاسوج یکی از شهر های منطقه جنوب غرب ایران می باشد که بیشترین بارش خود را در فصل زمستان دریافت می کند که این موضوع در نتیجه تفسیر نقشه های هوای این شهر در طی سه ماه زمستان به دست آمده است . همچنین در این تحقیق منابع رطوبتی را که در فصول مختلف سال ایران را تحت تاثیر قرار می دهند شناسایی گردیده است که نتایج بدست آمده در پایان تحقیق اعلام گردیده است.

 

مقدمه

منشاء بارش مناطق مختلف ایران زمین متفاوت است و در اوقات مختلف سال نیز نوع سیستم های باران زا تفاوت می کند. در تابستان تحت تاثیر رود باد جنب حاره و مرکز فشار زیاد جنب حاره بیشتر خاورمیانه و از جمله ایران در شرایط پایدار جوی به سر می برد و هوای آن گرم و خشک است( علیجانی، 1366) جنوب شرق ایران زمین که گاه تحت تاثیر موسمی هند از بارندگی بهره مند می شود( غیوری،1993) و کرانه های خزر که از روبت خزر بهره می برد( موحددانش،1373) در این میان استثناء هستند.در زمستان رودباد جنب حاره ای به روی خلیج فارس منتقل می شود و اجازه می دهد که باد های غربی تمام خاورمیانه را دربر گیرد همزمان با این تغییرات،جبهه قطبی و رودباد جبهه قطبی بر فرازدریای مدیترانه مستقر می شود سیکلون های مدیترانه پس از تشکیل در زیر رودبادهای غربی به طرف خاورمیانه هدایت می گردند و بارن های فصل سرد خاورمیانه را به وجود می آورند ( علیجانی ،1366) بنابراین بارش نقاط مختلف ایران زمین از سیستم های باران زای مدیترانه ، سیستم های باران زای خزر ، سیستم های باران زای موسمی و چرخند های محلی تامین می شود در واقع یکی از علل تغییرات زمانی بارش سالانه ایران زمین را باید در تعدد همین سیستم های باران زا جستجو کرد که اثر جمعی تغییرات سالانه هر یک از این سیستم ها تغییرات مجموع بارش سالانه ایران زمین را پدید می آورد. در این میان تغییرات مکانی فرود بلند مدیترانه که عامل اصلی جابجایی مکانی مسیرهای سیکلونی در خاورمیانه است بر تمام کشور اثر می گذارد ( علیجانی ،1366).بارندگی هنگامی ایجاد می شود که هوای مرطوب به وسیله یکی از عوامل صعود به طبقاتبالای جو صعود کرده و بر اثر سرد شدن متراکم گردد. فراهم شدن هوای مرطوب و عامل صعود به وسیله گردش عمومی هوا و عناصر تشکیل دهنده آن امکان پذیر است . عوامل صعود عبارتند از چرخندگی ، عامل همرفت و عامل کوهستان که در بین آنها عامل چرخندگی برای ایران مهمترین عامل به حساب می آید( علیجانی ،1985) .در این میان منطقه جنوب ایران که رطوبت خود ازدریاهای مختلف موجود در اطراف خود تامین می کنند باعث ایجاد بارش هایی در فصل سرد سال در این منطقه می شود . استان کهگیلویه بویراحمد یکی از استان های منطقه جنوب غرب ایران می باشد که تحت تاثیر منابع رطوبتی منطقه می باشد و که در فصل سرد سال بارش قابل ملاحظه ای را از رطوبت این دریا ها دریافت می کند. به دلیل اینکه تاکنون تحقیقات جامع و کاملی درباره بارش های این منطقه انجام نشده بود این استان و به صورت خاص بارش های یاسوج برای انجام این تحقیق انتخاب گردیدو در انجام ایم تحقیق از آمار سه ماه پایانی سال 1996 ماههای ژانویه ، فوریه و مارس جهت بررسی میزان بارش های این منطقه استفاده شد. هدف اصلی از تحقیق حاضر تعیین منابع رطوبتی بارش های منطقه جنوب و جنوب غرب ایران است . در این تحقیق تلاش می شود تا:

میزان بارش بیشترین ماه از سال این منطقه شناسایی گردد

منابع رطوبتی تاثیر گذار در بارش های منطقه شناسایی گردد.

 

کلیاتی درباره منطقه مورد نظر:

منطقه مورد بررسی استان کهگیلویه بویر احمد است که از نظر موقعیت جغرافیایی در جنوب غرب ایران واقع است و از شمال به استان چهارمحال بختیاری، از جنوب به بوشهر ، از شرق به فارس و اصفهان و از غرب به استان خوزستان منتهی می گردد و مساحتی حدود 16264 کیلومتر مربع سرزمینی کاملا کوهستانی و نسبتا ً مرتفع می باشد که حدود یکسوم از مساحت استان را ناهمواری ها تشکیل داده است . کوههای زاگرس با رشته کوههای موازی سراسر شمال و شرق و کوههای سیاه و سفید خائیز جنوب و جنوب شرق آن را در بر گرفته اند استان کهگیلویه بویراحمد ما بین 29 درجه و 5 دقیقه تا 31 درجه و 32 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه 57 دقیقه تا 51 درجه و52 دقیقه طول شرقی واقع شده است با توجه به شرایط اقلیمی و موقعیت طبیعی هرچه در امتداد کوههای زاگرس از شمال شرق به جنوب غربی نزدیک می شویم ار ارتفاع کوهها و میزان بارندگی و رطوبت به طور محسوس کاسته می شود از نظر آب و هوایی این استان به دو منطقه سردسیر و گرمسیری تقسیم می شود منطقه گرمسیری شامل شهرستان کهگیلویه و گچستان و منطقه سردسیر شامل بیراحمد و دنا می باشد مرکز استان کهگیلویه بویراحمد شهر یاسوج با ارتفاع 1850 متر ازسطح دریا در دامنه های رشته کوه دنا قرار دارد .

مواد و روش

محدوده مورد مطالعه شهر یاسوج واقع در استان کهگیلویه بویر احمد می باشد که در منطقه جنوب غرب ایران و در طول 51 درجه و 36 دقیقه و عرض 30 درجه و 40 دقیقه و در ارتفاع 1850 متری از سطح دریا قرار گرفته است . برای تعیین منابع رطوبتی این شهر مراحل زیر انجام پذیرفته :

داده های بارش روزانه مریوط به سال 1996 فصل زمستان ( ماههای ژانویه ، فوریه ، مارس ) از طریق سازمان هواشناسی کشور دریافت گردید . تعداد روزهای بارشی این فصل 46 روز بود که با استفاده از سایت هواشناسی مرکز پیش بینی اقلیمی ایالات متحده آمریکا ( www.cdc.noaa.Compsite/Day) نقش های هوای نم ویژه و جهت باد ؛ سطح hp850 نم ویژه hp1000 و فشار hp500 برای 46 روز بارشی که در مجموع 98 نقشه از این سایت دریافت گردید. مراحل انجام کار به این شرح می باشد : بعد از دریافت نقشه ها با روش مطالعه و بررسی چشمی و تفسیر نقشه ها میزان تاثیر هر دریا به عنوان منبع رطوبتی بارشی این شهر به صورت درصدی مشخص گردید و هر 100% یک روز بارشی به حساب آورده و میزان تاثیر هر دریا به صورت میلیمتری بیان گردید . و با استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری ( word و Excell ) جداول و نمودارهای مربوط به هر فصل به صورت مجزا طراحی گردید .

 

بارش های ماهانه:

میزان بارش های ماهانه قسمت های مختلف ایران با هم متفاوت است مثلا ًدر خراسان در اسفند ماه بالاترین بارش ماهانه نازل می شود در فلات آزربایجان و دامنه جنوبی البرز ، اردیبهشت بیشترین بارندگی را فراهم می آورد. نیمه جنوبی کشور در دی ماه بیشترین مقدار بارش ماهانه را دریافت می کنند  در واقع جنوب خراسان ، کوهپایه های جنوب البرز ، کوهستان زاگرس بعد از همدان به طرف جنوب و تمام قسمت های جنوب کشور در دی ماه بیشترین بارش ماهانه را دارند و فقط منطقه کرمانشاه تا سمیرم به صورت زبانه باریک شمال غربی ؛ جنوب شرقی در آذر ماه بارندگی بیشتری دارند . البته آذر ماه هم تقریبا ًبا دیماه یکی محسوب می شود. تمام کشور بیشترین بارندگی خود را در دوره سرد سال از آذر تا اردیبهشت دریافت می کنند. منطقه شمالی ایران به دلیل قرار گرفتن بین دریای خزر و کوههای البرز از موقعیت خاصی برخوردار است ، منطقه ساحلی خزر در مهر ماه بیشترین بارندگی را دریافت می کند در یاسوج بیشترین بارندگی در اسفند ماه ( مارس) به وقوع می پیوندد  در طی مطالعه آماری که بر روی یک دوره 14 ساله از داده های بارشی ماهانه شهر یاسوج ( از سال 1978 تا 2000 ) انجام گرفت بیشترین بارش با میانگین 353.5 میلیمتر در ماه اسفند ( مارس) و بعد از آن به میزان 283.5 میلیمتر در ماه دی بوده است و تیر ماه هیچ بارشی نداشته است (شماره 1) .


(شماره 1 )بارشهای ماههانه شهر یاسوج

 

بارش فصلی

توزیع بارندگی نه تنها در طول سال بلکه در فصول مختلف سال نیز یکنواخت نیست پربارنترین منطقه کشور در فصل تابستان سواحل دریای خزر است که از 340 میلیمتر در انزلی تا 100 میلیمتر در گرگان تغییر می کند . به عبارتی 18 درصد بارندگی سالانه انزلی و 16% بارندگی گرگان در تابستان است . در واقع فصل تابستان در همه جای ایران به استثنای شمال کشور در بالای مدار 36 درجه شمالی ؛ فصلی کاملا ً خشک است . علت اصلی این وضعیت استقرار مداوم پرفشار جنب حاره آزو بر بالای ایران در این فصل می باشد که مانع حرکت هرگونه هواست . سهم بارشی شهر یاسوج در این فصل از میزان 275.5 میلیمتر در مجموع 14 سال دوره مورد مطالعه نتها 23 % می باشد . فصل پائیز آغاز دوره نفوذ  بادهای غربی بر محدوده ایران است . به تدریج که هوای نیم کره شمالی سرد می شود مرکز پرفشار جنب حاره به طرف جنوب عقب نشینی می کند و جای خود را به باد های عربی می دهد. بادهای غربی ابتدا از آذربایجان وارد می شوند و به تدریج تا اواخر پائیز همه جای ایران فرا می گیرند . این باد های ناپایدار رطوبت می آورند بنابراین انتظار می رود بارندگی از آذربایجان آغاز و کم کم به طرف جنوب پیشروی نماید و در نهایت در زمستان تمام ایران را تحت تاثیر قرار دهد . میانگین تقسیم بارشی فصل پائیز برای دوره آماری ( 14 سال ) مورد مطالعه به میزان 1082.9 میلیمتر بوده است که این میزان از سهم بارشی طبق نمودار شماره 2 دوره آماری 14 ساله مورد مطالعه شهر یاسوج 28.2% می باشد( علیجانی ، 1383) .

 


شماره 2 درصد توزیع فصلی بارش ایستگاه یاسوج متوسط 14 سال

 

مجموع بارش فصلی بهار در دوره 14 ساله برابر با 1029.6 میلیمتر می باشد که از این میزان سهم بارش فصل بهار در مجموع 8.94 % می باشد. در این فصل بادهای غربی به تدریج از ایران خارج می شوند که این فرایند ابتدا از جنوب آغاز می شود . به همین دلیل است که میزان بارش فصل بهار ، جنوب پایین است. از طرفی در فصل بهار هنوز اتمسفر سرد است.

در فصل زمستان همه جای ایران بارندگی می باشد بالاترین مقدار بارش در منطقه جنوب و جنوب غرب کشور از یاسوج به میزان 7208.1 میلیمتر ، و انزلی حدود 556 میلیمتر و در کم بارانترین نقطه یعنی زابل 42 میلیمتر می باشد. در این میان در بررسی انجام انجام شده مشخص گردید که در مجموع دوره 14 ساله بارش شهر یاسوج 7208.1 میلیمتر بود و از این میزان مطابق نمودار ( شماره 1 ) سهم بارش فصل این شهر به میزان 62.6 % بوده است.در مجموع 41 % بارندگی تمام کشور در زمستان انجام می گیرد . در زمستان تمام ایران زیر نفوذ بادهای غربی و اغتشاشات آنها قرار می گیرد.

 

 تعیین منابع رطوبتی

پراکندگی بارش ها بر روی زمین تحت تاثیر دو عامل صعود و منابع رطوبتی است. در جایی که تاثیر این عوامل مطلوب باشد ، حداکثر بارش رخ می دهد و جایی که هیچکدام از این عوامل موثر نباشد ، میزان بارش به حداقل ممکن می رسد و حتی در بیشتر موارد اصلا ً بارشی رخ نمی دهد: بنابراین در روی نقاط مختلف زمین به نسبت مساوی باران نمی بارد( علیجانی ، 83 ) . با نزدیک شدن به دوره سرد سال تعداد روزه ای بارشی سراسر کشور افزایش می یابد . رطوبت بارش های ایران از منابع آبی مجاور مانند دریای خزر و آبهای جنوب و یا منابع دورتر مانند دریای مدیترانه ، اقیانوس هند ،... تامین می شود.

 بخار آب این منابع به وسیله بادهای منطقه ای یا سیاره ای به ایران آورده می شوند. بر اساس نوشته هایی که دکتر بهلول علیجانی در کتاب مبانی آب و هوای ایران ؛ منابع عمده رطوبت ایران عبارتند از : دریای مدیترانه ، دریای سرخ ، دریای سیاه ، دریای خزر ، خلیج فارس ، دریای عمان و خلیج بنگال . رطوبت دریای خزر فقط در سواحل آن نفوز می کند و کوههای البرز از پیشروی آن به طرف داخل ایران جلوگیری می کند. رطوبت دریای مدیترانه توسط بادهای سطح بالا ( آنتیسیکلون ها و سیکلون های سطح زمین ) به ایران آورده می شود.در مجموع 41 % از بارندگی ایران در زمستان و 8 % آن در تابستان می بارد توزیع بارندگی نه تنها در طول سال بلکه در فصول مختلف سال نیز یکنواخت نیست.بیشترین بارش های غرب و جنوب غرب کشور در اثر عوامل و منابع ذکر شده تامین می شود . در منطقه یاسوج تعداد روزهای بارشی فصل زمستان سال 1996 به 46 روز می رسد . بیشترین روز بارشی مربوط به ماه مارس ( اسفند) با 16 روز بارشی می باشد که این ماه در مجموع بیشترین مقدار بارش را به میزان 353.5 میلیمتر دریافت کرده است . ماههای ژانویه و فوریه ( دی و بهمن ) با  یک (1) روز اختلاف بارشی

یعنی 15 روز بارش نسبت به ماه مارس از بارش نسبتا ً خوبی برخوردار بوده اند. ماه ژانویه با بارش 283.5 میلیمتر، بارش بیشتری نسبت به ماه ماه فوریه به میزان 210.3 میلیمتر داشته است . همانگونه که مشاهده می شود اختلاف زیادی میان میزان بارش و تعداد روز های بارشی در فصل زمستان این ایستگاه مشاهده نمی شود و میزان بارش ها از شروع فصل سرد با رشد نسبی همراه است .

جدول شماره ا: میزان بارش های ماه ژانویه سال 1995

جدول شماره 2 : میزان بارش های ماه فوریه سال 1995

 

جدول شماره 3: میزان بارش های ماه مارس سال 1995

 

در نیمه جنوبی کشور ، خلیج فارس منبع اصلی رطوبت است رطوبت این منبع توسط واچرخندها و چرخندها و بادهای جنوب غربی وارد ایران می شوند. در واقع بادهای غربی مهمترین عامل انتقال رطوبت این منابع به ایران به حساب می آیند( علیجانی ، 83) . سیکلون ها عمده ترین و مهمترین اغتشاشات باهای غربی هستند که در صورت قرار گرفتن یک موج کوتاه عمیق همراه با هسته رودباد بر روی جبهه قطبی تشکیل می شوند و در صورت مرطوب بودن هوای گرم جبهه تقویت شده ، فعال می شود.سیکلون های موثر در آب و هوای ایران قسمتی از سیکلون های خاورمیانه هستند که پس از تشکیل  روی منابع رطوبتی از جمله دریای مدیترانه و دریای سیاه توسط فرود بلند مدیترانه ای به ایران هدایت می شوند وسیکلون ها با عبور از مسیرهای سیکلونی و منابع رطوبتی موجود در مسیر مانند دریای مدیترانه ، دریای سرخ ،خلیخ فارس ،دریای عمان ،دریای عرب و ... . رطوبت کسب کرده و باعث بارندگی در مناطق مختلف ایران می شوند. با توجه به مسیر های سیکلونی A ، B و C که در شکل

 

 

 

شکل صفحه 35 کتاب آب و هوای ایران      (؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟)

 

 

 

 

 

 

نشان داده شده هرکدام با توجه به میزان رطوبتی که از منابع رطوبتی کسب کرده اند نقش متفاوتی را در اقلیم این مناطق به جا گذاشته اند و هر کدام از این منابع رطوبتی با توجه به مسیر سیکلونها و رطوبتی که از آنها جذب کرده است در میزان بارندگی این مناطق تاثیر گذاشته اند. در مطالعات که بر روی میزان بارش ماههای ژانویه ، فوریه و مارس سال 1996 ایستگاه یاسوج انجام گرفت ؛ در تفسیر نقشه های نم ویژه و جهت باد روزهای بارشی این سه ماه نتایج زیر حاصل گردید. سهم رطوبتی هر دریا و تاثیر آن در تعداد روزهای بارشی در سه ماه مذکور به شرح زیر می باشد.

 

جدول شماره 4:مجموع روزهای بارشی و مقدار بارش به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

تعداد روزبارشی در ایستگاه یاسوج به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مجموع مقادیر بارش زمستانه 1996 به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در ماه ژانویه از 15 روز بارشی دریای سرخ با 7.10 روز ،خلیج فارس 5 روز ، دریای مدیترانه  1.90 روز ، دریای عمان 1.20 روز و دریای عرب 0.20 روز بارش به ترتیب بیشترین به کمترین تاثیر را از مجموع بارش ایم ماه به میزان 283.8 میلیمتر داشته اند. دریای سرخ با 120.49 میلیمتر ، خلیج فارس 154.56 میلیمتر ، مدیترانه 4.7 میلیمتر ، دریای عمان 3.65 میلیمتر و دریای عرب با 0.4 میلیمتر بارش همراه بوده است ( که در این میان بارش 5 روزه خلیج فارس به میزان بارشی 154.56 میلیمتر بیشتر از 7.10 روز بارشی دریای سرخ به میزان 120.49 میلیمتر بوده که این موضوع اهمیت خلیج فارس را به عنوان مهمترین منبع رطوبتی ایران نشان می دهد.)

در ماه فوریه خلیج فارس 7.20 روز بارشی دریای سرخ 4.7 روز ،دریای عرب 1.3 روز ، اقیانوس هند 0.90 روز و دریای عمان 0.60 روز بارشی از مجموع 15 روز بارش ایم ماه را به خود اختصاص داده اند که از مجموع بارش 210.8 میلیمتر این ماه خلیج فارس 105.45 میلیمر ، دریای سرخ 66.72 میلیمتر ، دریای عرب 5.16 میلیمتر ، اقیانوس هند 10.88 میلیمتر و دریای عمان 12.09 میلیمتر بارش را سهیم بوده است .

در ماه مارس با 16 روز بارشی ؛ خلیج فارس 7 روز ، دریای سرخ 3.10 روز ، دریای مدیترانه 2.20 روز ، دریای عرب 2.10 روز اقیانوس هند 0.90 روز و دریای عمان با 0.60 روز بارشی این ماه و از مجموع 353.5 میلیمتر بارش این ماه خلیج فارس 175.93 میلیمتر ، دریای سرخ 91.37 میلیمتر ، دریای مدیترانه 18.4 میلیمتر ، دریای عرب 33.86 میلیمتر ، اقیانوس هند 26.92 میلیمتر و دریای عمان 7.02 میلیمتر بارش از مجموع کل بارش این ماه را به خود اختصاص داده اند با توجه به تعداد روز بارشی و میزان تاثیر گذاری هر دریا درصد روزهاو مقدار بارشی هرکدام به شرح زیر است .

 

جدول شماره 5:درصد سهم هر منبع رطوبتی به همراه درصد روزهای بارشی در زمستان 1996

 

 

درصد روز های بارشی به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

درصد مقدار بارش به تفکیک منابع رطوبتی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مطابق جدول و نمودار های بالا در ماه ژانویه خلیج فارس با 54.46% بیشترین درصد بارشی و دریای عرب با 0.14% کمترین درصد بارش را دارد. همچنین دریای سرخ با بیشترین درصد روز بارشی یعنی 47.33% و دریای عرب با 0.14% کمترین درصد روز بارشی را به خود اختصاص داده است . در ماه فوریه خلیج فارس با 48% روز بارشی و 50.02% جمع بارشی بیشترین درصد روز بارشی و جمع بارش را به خود اختصاص داده است . در این ماه کمترین روز بارشی با 4% مربوط به دریای عمان و دریای عرب با 2.44% کمترین جمع بارشی را داشته است . در ماه مارس نیز خلیج فارس بیشترین درصد روز بارشی را با 43.75 و 49.76 درصد به خود اختصاص داده . دریای عمان با 3.75% 1.98% کمترین درصد روز و جمع بارشی را به خود اختصاص داده است. همچنین یاداور می شود که اقیانوس هند در ماه ژانویه و دریای مدیترانه در ماه فوریه هیچ نقشی در مجموع درصد روز بارشی و جمع بارش نداشته اند.

دراینجا نتیجه می گیریم که خلیج فارس بیشترین درصد روز بارشی ماهانه و اقیانوس هند کمترین درصد روز بارشی ماهانه را به خود اختصاص داده است.

 

جدول شماره 6:سهم هر دریا از میزان کل بارش فصل زمستان شهر یاسوج سال 1996

 

 

 

مجموع مقدار بارش به تفکیک منبع رطوبتی در زمستان 1996

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

میزان تاثیر دریاها در میزان بارش

با توجه به جدول شماره 6 میزان تاثیر گذاری هر یک از دریا ها به ترتیب بیشترین و کمترین در هر ماه عبارتند از بیشترین تاثیر در ماه ژانویه مربوط به خلیج فارس با 154.56 میلیمتر و کمترین آن مربوط به دریای عرب با 0.4 میلیمتر بوده است البته باید توجه داشت که اقیانوس هند در این ماه هیچ تاثیری نداشته است . در ماه فوریه خلیج فارس با 105.45 میلیمتر و دریای سرخ با 4.7 میلیمتر کمترین تاثیر را داشته است در این ماه دریای مدیترانه هیچ تاثیری نداشته است . درماه مارس نیز خلیج فارس با 175.93 میلیمتر بیشترین و دریای عمان با 7.02 میلیمتر کمترین تاثیر را داشته است. از این نمودار می توان نتیجه گرفت که بیشترین تاثیر را در بارش های این منطقه خلیج فارس داشته است.

 

میزان تاثیر دریاها در میزان بارش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

روز بارشی سنگین

در این تحقیق هر روزی که میزان بارش آن بیش از 30 میلیمتر بوده است به عنوان روز بارشی سنگین نام گذاری شده است . در بررسی انجام شده بر روی بارش های فصل زمستان سال 1995 شهر یاسوج مشخص گردید که در مجموع بارش 46 روز ، 10 روز بارشی سنگین گزارش گردیده است که سنگین ترین بارش به میزان 81 میلیمتر در ماه ژانویه بوده است . از نظر فراوانی بارش های ماه مارس با 5 روز بارش سنگین بیشترین و فوریه با 1 روز بارشی کمترین روز بارشی سنگین این ماه را به خود اختصاص داده است. به منظور بررسی دقیق علت وقوع بارش های سنگین در بعضی از روز های  این فصل روز 17 ماه ژانویه با 51 میلیمتر بارش به عنوان یکی از روزهای بارش سنگین این ماه در فصل زمستان شهر یاسوج انتخاب گردید . و نقشه نم ویژه ، جهت باد و فشار هوا سطح hp1000 وhp 500 برای این روز و دو روز قبل از آن از سایت هواشناسی مرکز پیش بینی اقلیمی ایالات متحده آمریکا خارج گردید و مورد مطالعه قرار گرفت .

 در روز 15 ژانویه 1995 در روی نقشه های سطح hp500 حرکت بادهای غربی به صورت نصف النهاری دیده می شود که همراه با فرازی بر روی 15 درجه غربی بین اقیانوس اطلس و افریقا و فراز دیگری  در 25 درجه شرقی بروری شمال شرق افرقا همراه است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل شماره 7: نقشه فشار سطح 500 hp  روز 15 ژانویه 1995

 

 

فرود کوتاهی نیز بر روی خط گرنویج مشاهده می شود فرودی که در 25 درجه بر روی شمال افریقا قرار دارد باعث شده تا بادهای غربی همانگونه که بر روی نقشه ها مشاهده می شود حرکت باد های غربی به صورت نصف النهاری می باشد که این به دلیل اختلاف دما ی کم به صورت نصف النهاری دیده می شود که در این صورت فرود بادهای غربی عمیقتر می شود و تا عرض جغرافیایی پایین تر ادامه می یابد به طوری که به طرف غرب ، فرود هوای سرد از عرض های بالا مستقیما به طرف جنوب سرازیر می شود و در طرف شرق نیز هوای گرم منطقه حاره به عرض های خیلی بالاتراز معمول می رسد،ادامه این روند باعث می شود که ارتباط این فرود از جریان اصلی قطع شود و حالت گردش سیکلونی پیدا کند که به صورت گودالی پر از هوای سرد عرض های بالا ست که در داخل هوای گرم عرض های پایین تر قرار گرفته به این گودال های سرد ، سردچاله های جوی گفته تبدیل شود سرعت حرکت این سرد چاله ها به طرف شرق بسیار کند است سرد چاله ها در مسیر حرکت کند خود به طرف شرق باعث می شوند تا باد ها غربی در برخورد با آنها حرکت صعودی در شرق و حرکت نزورلی در غرب سرد چاله ایجاد شود که مشابه این عمل در نقشه های فشار سطح hp 500 روز 15 ژانویه 1995 مشاهده می شود در این روز سرد چاله ای که در حال حاضر در روی اروپا و در عرض 40 تا 45 درجه عرض جغرافیایی قرار دارد که باعث شده تا فراز عمیقی شمال افریقا ایجاد شود و هوا در ابین منطقه نزول کند و با حرکت به طرف شرق ؛ در شرق سرد چاله هوا در منطقه بین سوریه ، فلسطین اشغالی و ترکیه جریان هوا به صورت صعودی قرار گیرد که بعد از عبور از این منطقه بر روی ایران دو باره هوا به صورت نزولی قرار می گیرد

شکل شماره 8: نقشه فشار سطحhp 500  روز 16 ژانویه 1995

. در روز 16 ژانویه سرد چاله با حرکت به طرف عرض پایین تر در عرض بین 35 تا 40 درجه عرض جغرافیایی و شمال دریای سیاه قرار گرفته و باعث نزول هوا در شمال افریقا در عرض 30 درجه شرقی و صعود آن در 40 درجه شرقی بر روی دریای سرخ قرار گیرد در روز 17 ژانویه با پایین تر آمدن سرد چاله و حرکت نزولی هوا از روی دریای سیاه به طرف عربستان و صعود هوا در شرق سرد چاله و در روی ایران باعث ایجاد بارش های خوبی برای ایران می شود

 

شکل شماره 9: نقشه فشار سطح hp 500 روز 17 ژانویه 1995

 

همان طور که مشاهده می شود سرد چاله با حرکت به طرف جنوب باعث می گردد تا حرکت فرازی باد های غربی به عرض های پایین تر منتقل گردد . هرچه فراز موج هایب باد های غربی به طرف عربستان و شمال افریقا بیشتر باشد منطقه بیشتری از ایران تحت تاثیر آن قرار خواهد گرفت . در این روز به دلیل صعود هوا و عبور آن از روی منابع رطوبتی مانند دریای سرخ و خلیج فارس بارش خوبی را منطقه جنوب ایران و بویژه شهر یاسوج دریافت کرده است .

 

نتیجه گیری

در مجموع 41% بارندگی ایران در زمستان و 8 % آن در تابستان می بارد توزیع بارندگی نه تنها در طول سال بلکه در فصول مختلف سال نیز یکنواخت نیست در نیمه جنوبی کشور خلیج فارس منبع اصلی رطوبت است . رطوبت این منبع توسط چرخندها ، واچرخندها و باد های جنوب غربی وارد ایران می شوند . در واقع باد های غربی مهمترین عامل انتقال رطوبت این منبع به ایران به حساب می آید . همچنین در تفسیر نقشه های هوایی نم ویژه و جهت باد این نتیجه برداشت می شود که رطوبت دریای سیاه نقشی در بارندگی زمستانی ایران ندارد برای اینکه فرود بادهای غربی در غرب آن قرار می گیرد ، رطوبت آن به عرض های بالا می برد و اگر در شرق آن مستقر می شد ، باد های شمال غربی ؛ پشت فرودهم بسیار سرد بود و بخار آب چشمگیری همراه نخواهد داشت و باعث ایجاد حالت پایدار خواهد شد که مانع از بارش است.

 

منابع :

1- علیجانی ، بهلول ، 1383 ، آب و هوای ایران ، انتشارات پیام نور ، چاپ ششم ، ص 135-35 .

2- علیجانی ، بهلول ، 1381 ، اقلیم شناسی سینوپتیک ، انتشارات سمت ، چاپ اول ، فصل دوم ، فصحات 57-25 ،138 – 134 .

3- غیور،حسن ، مسعودیان ، ابولفضل ،1375 ، بررسی نظام تغییرات مجموع بارش سالانه در ایران زمین ، نیوار ، بدون شماره ، پائیز 68

4- علیجانی ، بهلول ، کاویانی ، محمد رضا ،1382 ، مبانی آب و هواشناسی ، انتشارات سمت ، چاپ اول ، فصول( پنجم ، ششم ، هفتم ).

5- منوچهری ، محمد امین ، 1384 ، دنا ، انتشارات اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان کهگیلویه بویر احمد ، چاپ اول ، ص 6 – 4 .

6- علیجانی ، بهلول ، 1366 ، رابطه پراکندگی مکانی مسیرهای سیکلونی خاورمیانه با سیستم های هوایی سطح بالا ، فصلنامه تحقیقاتی جغرافیا ، شماره 4 ، صفحات 143 – 125 .

7- علیجانی ، بهلول ، 1374 ، منابع رطوبتی بارندگی ایران ، مجموع مقالات هفتمین کنگره جغرافیایی ایران ، موسسه جغرافیایی دانشگاه تهران ، جلد دوم ، صفحات 261 – 271 .

8- ذلفقاری ، حسن ، 1377 ، تحلیلی بربارش های بهاری غرب ایران ، نیوار ، شماره 40 ، ص 17 – 7 .

9- امیری ، شهرام ، 1384 ، تعیین منابع رطوبتی بارش های فصل پائیز در سواحل جنوبی دریای خزر ، مجله علمی آموزشی طبرستان ، نشریه تخصصی گروه جغرافیا ، سال اول ، شماره 2 ، بهار 85 ، ص 113 – 100 .

10- سایت سازمان پیش بینی اقلیمی ایالات متحده آمریکا

www.cdc.noaa.Compsite/Day

11- مسائل جغرافیایی

www.national geographic.cim/miain.html

 

 

تقدیروتشکر :

در اینجا لازم است تا از زحمات استاد عباس مفیدی که در انجام مراحل مختلف این تحقیق مرا یاری نمودند صمیمانه تشکر نمایم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  یکشنبه دوازدهم آذر 1385ساعت 16:0  توسط سید رضا عمادی  |