شماره 2 درصد توزیع فصلی بارش ایستگاه یاسوج متوسط 14 سال

مجموع بارش فصلی بهار در دوره 14 ساله برابر با 1029.6 میلیمتر می باشد که از این میزان سهم بارش فصل بهار در مجموع 8.94 % می باشد. در این فصل بادهای غربی به تدریج از ایران خارج می شوند که این فرایند ابتدا از جنوب آغاز می شود . به همین دلیل است که میزان بارش فصل بهار ، جنوب پایین است. از طرفی در فصل بهار هنوز اتمسفر سرد است.

در فصل زمستان همه جای ایران بارندگی می باشد بالاترین مقدار بارش در منطقه جنوب و جنوب غرب کشور از یاسوج به میزان 7208.1 میلیمتر ، و انزلی حدود 556 میلیمتر و در کم بارانترین نقطه یعنی زابل 42 میلیمتر می باشد. در این میان در بررسی انجام انجام شده مشخص گردید که در مجموع دوره 14 ساله بارش شهر یاسوج 7208.1 میلیمتر بود و از این میزان مطابق نمودار ( شماره 1 ) سهم بارش فصل این شهر به میزان 62.6 % بوده است.در مجموع 41 % بارندگی تمام کشور در زمستان انجام می گیرد . در زمستان تمام ایران زیر نفوذ بادهای غربی و اغتشاشات آنها قرار می گیرد.

 تعیین منابع رطوبتی

پراکندگی بارش ها بر روی زمین تحت تاثیر دو عامل صعود و منابع رطوبتی است. در جایی که تاثیر این عوامل مطلوب باشد ، حداکثر بارش رخ می دهد و جایی که هیچکدام از این عوامل موثر نباشد ، میزان بارش به حداقل ممکن می رسد و حتی در بیشتر موارد اصلا ً بارشی رخ نمی دهد: بنابراین در روی نقاط مختلف زمین به نسبت مساوی باران نمی بارد( علیجانی ، 83 ) . با نزدیک شدن به دوره سرد سال تعداد روزه ای بارشی سراسر کشور افزایش می یابد . رطوبت بارش های ایران از منابع آبی مجاور مانند دریای خزر و آبهای جنوب و یا منابع دورتر مانند دریای مدیترانه ، اقیانوس هند ،... تامین می شود.

 بخار آب این منابع به وسیله بادهای منطقه ای یا سیاره ای به ایران آورده می شوند. بر اساس نوشته هایی که دکتر بهلول علیجانی در کتاب مبانی آب و هوای ایران ؛ منابع عمده رطوبت ایران عبارتند از : دریای مدیترانه ، دریای سرخ ، دریای سیاه ، دریای خزر ، خلیج فارس ، دریای عمان و خلیج بنگال . رطوبت دریای خزر فقط در سواحل آن نفوز می کند و کوههای البرز از پیشروی آن به طرف داخل ایران جلوگیری می کند. رطوبت دریای مدیترانه توسط بادهای سطح بالا ( آنتیسیکلون ها و سیکلون های سطح زمین ) به ایران آورده می شود.در مجموع 41 % از بارندگی ایران در زمستان و 8 % آن در تابستان می بارد توزیع بارندگی نه تنها در طول سال بلکه در فصول مختلف سال نیز یکنواخت نیست.بیشترین بارش های غرب و جنوب غرب کشور در اثر عوامل و منابع ذکر شده تامین می شود . در منطقه یاسوج تعداد روزهای بارشی فصل زمستان سال 1996 به 46 روز می رسد . بیشترین روز بارشی مربوط به ماه مارس ( اسفند) با 16 روز بارشی می باشد که این ماه در مجموع بیشترین مقدار بارش را به میزان 353.5 میلیمتر دریافت کرده است . ماههای ژانویه و فوریه ( دی و بهمن ) با  یک (1) روز اختلاف بارشی

یعنی 15 روز بارش نسبت به ماه مارس از بارش نسبتا ً خوبی برخوردار بوده اند. ماه ژانویه با بارش 283.5 میلیمتر، بارش بیشتری نسبت به ماه ماه فوریه به میزان 210.3 میلیمتر داشته است . همانگونه که مشاهده می شود اختلاف زیادی میان میزان بارش و تعداد روز های بارشی در فصل زمستان این ایستگاه مشاهده نمی شود و میزان بارش ها از شروع فصل سرد با رشد نسبی همراه است .

جدول شماره ا: میزان بارش های ماه ژانویه سال 1995

جدول شماره 2 : میزان بارش های ماه فوریه سال 1995

جدول شماره 3: میزان بارش های ماه مارس سال 1995

در نیمه جنوبی کشور ، خلیج فارس منبع اصلی رطوبت است رطوبت این منبع توسط واچرخندها و چرخندها و بادهای جنوب غربی وارد ایران می شوند. در واقع بادهای غربی مهمترین عامل انتقال رطوبت این منابع به ایران به حساب می آیند( علیجانی ، 83) . سیکلون ها عمده ترین و مهمترین اغتشاشات باهای غربی هستند که در صورت قرار گرفتن یک موج کوتاه عمیق همراه با هسته رودباد بر روی جبهه قطبی تشکیل می شوند و در صورت مرطوب بودن هوای گرم جبهه تقویت شده ، فعال می شود.سیکلون های موثر در آب و هوای ایران قسمتی از سیکلون های خاورمیانه هستند که پس از تشکیل  روی منابع رطوبتی از جمله دریای مدیترانه و دریای سیاه توسط فرود بلند مدیترانه ای به ایران هدایت می شوند وسیکلون ها با عبور از مسیرهای سیکلونی و منابع رطوبتی موجود در مسیر مانند دریای مدیترانه ، دریای سرخ ،خلیخ فارس ،دریای عمان ،دریای عرب و ... . رطوبت کسب کرده و باعث بارندگی در مناطق مختلف ایران می شوند. با توجه به مسیر های سیکلونی A ، B و C که در شکل

شکل صفحه 35 کتاب آب و هوای ایران      (؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟)

نشان داده شده هرکدام با توجه به میزان رطوبتی که از منابع رطوبتی کسب کرده اند نقش متفاوتی را در اقلیم این مناطق به جا گذاشته اند و هر کدام از این منابع رطوبتی با توجه به مسیر سیکلونها و رطوبتی که از آنها جذب کرده است در میزان بارندگی این مناطق تاثیر گذاشته اند. در مطالعات که بر روی میزان بارش ماههای ژانویه ، فوریه و مارس سال 1996 ایستگاه یاسوج انجام گرفت ؛ در تفسیر نقشه های نم ویژه و جهت باد روزهای بارشی این سه ماه نتایج زیر حاصل گردید. سهم رطوبتی هر دریا و تاثیر آن در تعداد روزهای بارشی در سه ماه مذکور به شرح زیر می باشد.

جدول شماره 4:مجموع روزهای بارشی و مقدار بارش به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

تعداد روزبارشی در ایستگاه یاسوج به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

مجموع مقادیر بارش زمستانه 1996 به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

در ماه ژانویه از 15 روز بارشی دریای سرخ با 7.10 روز ،خلیج فارس 5 روز ، دریای مدیترانه  1.90 روز ، دریای عمان 1.20 روز و دریای عرب 0.20 روز بارش به ترتیب بیشترین به کمترین تاثیر را از مجموع بارش ایم ماه به میزان 283.8 میلیمتر داشته اند. دریای سرخ با 120.49 میلیمتر ، خلیج فارس 154.56 میلیمتر ، مدیترانه 4.7 میلیمتر ، دریای عمان 3.65 میلیمتر و دریای عرب با 0.4 میلیمتر بارش همراه بوده است ( که در این میان بارش 5 روزه خلیج فارس به میزان بارشی 154.56 میلیمتر بیشتر از 7.10 روز بارشی دریای سرخ به میزان 120.49 میلیمتر بوده که این موضوع اهمیت خلیج فارس را به عنوان مهمترین منبع رطوبتی ایران نشان می دهد.)

در ماه فوریه خلیج فارس 7.20 روز بارشی دریای سرخ 4.7 روز ،دریای عرب 1.3 روز ، اقیانوس هند 0.90 روز و دریای عمان 0.60 روز بارشی از مجموع 15 روز بارش ایم ماه را به خود اختصاص داده اند که از مجموع بارش 210.8 میلیمتر این ماه خلیج فارس 105.45 میلیمر ، دریای سرخ 66.72 میلیمتر ، دریای عرب 5.16 میلیمتر ، اقیانوس هند 10.88 میلیمتر و دریای عمان 12.09 میلیمتر بارش را سهیم بوده است .

در ماه مارس با 16 روز بارشی ؛ خلیج فارس 7 روز ، دریای سرخ 3.10 روز ، دریای مدیترانه 2.20 روز ، دریای عرب 2.10 روز اقیانوس هند 0.90 روز و دریای عمان با 0.60 روز بارشی این ماه و از مجموع 353.5 میلیمتر بارش این ماه خلیج فارس 175.93 میلیمتر ، دریای سرخ 91.37 میلیمتر ، دریای مدیترانه 18.4 میلیمتر ، دریای عرب 33.86 میلیمتر ، اقیانوس هند 26.92 میلیمتر و دریای عمان 7.02 میلیمتر بارش از مجموع کل بارش این ماه را به خود اختصاص داده اند با توجه به تعداد روز بارشی و میزان تاثیر گذاری هر دریا درصد روزهاو مقدار بارشی هرکدام به شرح زیر است .

جدول شماره 5:درصد سهم هر منبع رطوبتی به همراه درصد روزهای بارشی در زمستان 1996

درصد روز های بارشی به تفکیک برای هر منبع رطوبتی

درصد مقدار بارش به تفکیک منابع رطوبتی

مطابق جدول و نمودار های بالا در ماه ژانویه خلیج فارس با 54.46% بیشترین درصد بارشی و دریای عرب با 0.14% کمترین درصد بارش را دارد. همچنین دریای سرخ با بیشترین درصد روز بارشی یعنی 47.33% و دریای عرب با 0.14% کمترین درصد روز بارشی را به خود اختصاص داده است . در ماه فوریه خلیج فارس با 48% روز بارشی و 50.02% جمع بارشی بیشترین درصد روز بارشی و جمع بارش را به خود اختصاص داده است . در این ماه کمترین روز بارشی با 4% مربوط به دریای عمان و دریای عرب با 2.44% کمترین جمع بارشی را داشته است . در ماه مارس نیز خلیج فارس بیشترین درصد روز بارشی را با 43.75 و 49.76 درصد به خود اختصاص داده . دریای عمان با 3.75% 1.98% کمترین درصد روز و جمع بارشی را به خود اختصاص داده است. همچنین یاداور می شود که اقیانوس هند در ماه ژانویه و دریای مدیترانه در ماه فوریه هیچ نقشی در مجموع درصد روز بارشی و جمع بارش نداشته اند.

دراینجا نتیجه می گیریم که خلیج فارس بیشترین درصد روز بارشی ماهانه و اقیانوس هند کمترین درصد روز بارشی ماهانه را به خود اختصاص داده است.

جدول شماره 6:سهم هر دریا از میزان کل بارش فصل زمستان شهر یاسوج سال 1996

مجموع مقدار بارش به تفکیک منبع رطوبتی در زمستان 1996

میزان تاثیر دریاها در میزان بارش

با توجه به جدول شماره 6 میزان تاثیر گذاری هر یک از دریا ها به ترتیب بیشترین و کمترین در هر ماه عبارتند از بیشترین تاثیر در ماه ژانویه مربوط به خلیج فارس با 154.56 میلیمتر و کمترین آن مربوط به دریای عرب با 0.4 میلیمتر بوده است البته باید توجه داشت که اقیانوس هند در این ماه هیچ تاثیری نداشته است . در ماه فوریه خلیج فارس با 105.45 میلیمتر و دریای سرخ با 4.7 میلیمتر کمترین تاثیر را داشته است در این ماه دریای مدیترانه هیچ تاثیری نداشته است . درماه مارس نیز خلیج فارس با 175.93 میلیمتر بیشترین و دریای عمان با 7.02 میلیمتر کمترین تاثیر را داشته است. از این نمودار می توان نتیجه گرفت که بیشترین تاثیر را در بارش های این منطقه خلیج فارس داشته است.

میزان تاثیر دریاها در میزان بارش

روز بارشی سنگین

در این تحقیق هر روزی که میزان بارش آن بیش از 30 میلیمتر بوده است به عنوان روز بارشی سنگین نام گذاری شده است . در بررسی انجام شده بر روی بارش های فصل زمستان سال 1995 شهر یاسوج مشخص گردید که در مجموع بارش 46 روز ، 10 روز بارشی سنگین گزارش گردیده است که سنگین ترین بارش به میزان 81 میلیمتر در ماه ژانویه بوده است . از نظر فراوانی بارش های ماه مارس با 5 روز بارش سنگین بیشترین و فوریه با 1 روز بارشی کمترین روز بارشی سنگین این ماه را به خود اختصاص داده است. به منظور بررسی دقیق علت وقوع بارش های سنگین در بعضی از روز های  این فصل روز 17 ماه ژانویه با 51 میلیمتر بارش به عنوان یکی از روزهای بارش سنگین این ماه در فصل زمستان شهر یاسوج انتخاب گردید . و نقشه نم ویژه ، جهت باد و فشار هوا سطح hp1000 وhp 500 برای این روز و دو روز قبل از آن از سایت هواشناسی مرکز پیش بینی اقلیمی ایالات متحده آمریکا خارج گردید و مورد مطالعه قرار گرفت .

 در روز 15 ژانویه 1995 در روی نقشه های سطح hp500 حرکت بادهای غربی به صورت نصف النهاری دیده می شود که همراه با فرازی بر روی 15 درجه غربی بین اقیانوس اطلس و افریقا و فراز دیگری  در 25 درجه شرقی بروری شمال شرق افرقا همراه است .

شکل شماره 7: نقشه فشار سطح 500 hp  روز 15 ژانویه 1995

فرود کوتاهی نیز بر روی خط گرنویج مشاهده می شود فرودی که در 25 درجه بر روی شمال افریقا قرار دارد باعث شده تا بادهای غربی همانگونه که بر روی نقشه ها مشاهده می شود حرکت باد های غربی به صورت نصف النهاری می باشد که این به دلیل اختلاف دما ی کم به صورت نصف النهاری دیده می شود که در این صورت فرود بادهای غربی عمیقتر می شود و تا عرض جغرافیایی پایین تر ادامه می یابد به طوری که به طرف غرب ، فرود هوای سرد از عرض های بالا مستقیما به طرف جنوب سرازیر می شود و در طرف شرق نیز هوای گرم منطقه حاره به عرض های خیلی بالاتراز معمول می رسد،ادامه این روند باعث می شود که ارتباط این فرود از جریان اصلی قطع شود و حالت گردش سیکلونی پیدا کند که به صورت گودالی پر از هوای سرد عرض های بالا ست که در داخل هوای گرم عرض های پایین تر قرار گرفته به این گودال های سرد ، سردچاله های جوی گفته تبدیل شود سرعت حرکت این سرد چاله ها به طرف شرق بسیار کند است سرد چاله ها در مسیر حرکت کند خود به طرف شرق باعث می شوند تا باد ها غربی در برخورد با آنها حرکت صعودی در شرق و حرکت نزورلی در غرب سرد چاله ایجاد شود که مشابه این عمل در نقشه های فشار سطح hp 500 روز 15 ژانویه 1995 مشاهده می شود در این روز سرد چاله ای که در حال حاضر در روی اروپا و در عرض 40 تا 45 درجه عرض جغرافیایی قرار دارد که باعث شده تا فراز عمیقی شمال افریقا ایجاد شود و هوا در ابین منطقه نزول کند و با حرکت به طرف شرق ؛ در شرق سرد چاله هوا در منطقه بین سوریه ، فلسطین اشغالی و ترکیه جریان هوا به صورت صعودی قرار گیرد که بعد از عبور از این منطقه بر روی ایران دو باره هوا به صورت نزولی قرار می گیرد

شکل شماره 8: نقشه فشار سطحhp 500  روز 16 ژانویه 1995

. در روز 16 ژانویه سرد چاله با حرکت به طرف عرض پایین تر در عرض بین 35 تا 40 درجه عرض جغرافیایی و شمال دریای سیاه قرار گرفته و باعث نزول هوا در شمال افریقا در عرض 30 درجه شرقی و صعود آن در 40 درجه شرقی بر روی دریای سرخ قرار گیرد در روز 17 ژانویه با پایین تر آمدن سرد چاله و حرکت نزولی هوا از روی دریای سیاه به طرف عربستان و صعود هوا در شرق سرد چاله و در روی ایران باعث ایجاد بارش های خوبی برای ایران می شود

شکل شماره 9: نقشه فشار سطح hp 500 روز 17 ژانویه 1995

همان طور که مشاهده می شود سرد چاله با حرکت به طرف جنوب باعث می گردد تا حرکت فرازی باد های غربی به عرض های پایین تر منتقل گردد . هرچه فراز موج هایب باد های غربی به طرف عربستان و شمال افریقا بیشتر باشد منطقه بیشتری از ایران تحت تاثیر آن قرار خواهد گرفت . در این روز به دلیل صعود هوا و عبور آن از روی منابع رطوبتی مانند دریای سرخ و خلیج فارس بارش خوبی را منطقه جنوب ایران و بویژه شهر یاسوج دریافت کرده است .

نتیجه گیری

در مجموع 41% بارندگی ایران در زمستان و 8 % آن در تابستان می بارد توزیع بارندگی نه تنها در طول سال بلکه در فصول مختلف سال نیز یکنواخت نیست در نیمه جنوبی کشور خلیج فارس منبع اصلی رطوبت است . رطوبت این منبع توسط چرخندها ، واچرخندها و باد های جنوب غربی وارد ایران می شوند . در واقع باد های غربی مهمترین عامل انتقال رطوبت این منبع به ایران به حساب می آید . همچنین در تفسیر نقشه های هوایی نم ویژه و جهت باد این نتیجه برداشت می شود که رطوبت دریای سیاه نقشی در بارندگی زمستانی ایران ندارد برای اینکه فرود بادهای غربی در غرب آن قرار می گیرد ، رطوبت آن به عرض های بالا می برد و اگر در شرق آن مستقر می شد ، باد های شمال غربی ؛ پشت فرودهم بسیار سرد بود و بخار آب چشمگیری همراه نخواهد داشت و باعث ایجاد حالت پایدار خواهد شد که مانع از بارش است.

منابع :

1- علیجانی ، بهلول ، 1383 ، آب و هوای ایران ، انتشارات پیام نور ، چاپ ششم ، ص 135-35 .

2- علیجانی ، بهلول ، 1381 ، اقلیم شناسی سینوپتیک ، انتشارات سمت ، چاپ اول ، فصل دوم ، فصحات 57-25 ،138 – 134 .

3- غیور،حسن ، مسعودیان ، ابولفضل ،1375 ، بررسی نظام تغییرات مجموع بارش سالانه در ایران زمین ، نیوار ، بدون شماره ، پائیز 68

4- علیجانی ، بهلول ، کاویانی ، محمد رضا ،1382 ، مبانی آب و هواشناسی ، انتشارات سمت ، چاپ اول ، فصول( پنجم ، ششم ، هفتم ).

5- منوچهری ، محمد امین ، 1384 ، دنا ، انتشارات اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان کهگیلویه بویر احمد ، چاپ اول ، ص 6 – 4 .

6- علیجانی ، بهلول ، 1366 ، رابطه پراکندگی مکانی مسیرهای سیکلونی خاورمیانه با سیستم های هوایی سطح بالا ، فصلنامه تحقیقاتی جغرافیا ، شماره 4 ، صفحات 143 – 125 .

7- علیجانی ، بهلول ، 1374 ، منابع رطوبتی بارندگی ایران ، مجموع مقالات هفتمین کنگره جغرافیایی ایران ، موسسه جغرافیایی دانشگاه تهران ، جلد دوم ، صفحات 261 – 271 .

8- ذلفقاری ، حسن ، 1377 ، تحلیلی بربارش های بهاری غرب ایران ، نیوار ، شماره 40 ، ص 17 – 7 .

9- امیری ، شهرام ، 1384 ، تعیین منابع رطوبتی بارش های فصل پائیز در سواحل جنوبی دریای خزر ، مجله علمی آموزشی طبرستان ، نشریه تخصصی گروه جغرافیا ، سال اول ، شماره 2 ، بهار 85 ، ص 113 – 100 .

10- سایت سازمان پیش بینی اقلیمی ایالات متحده آمریکا

www.cdc.noaa.Compsite/Day

11- مسائل جغرافیایی

www.national geographic.cim/miain.html

تقدیروتشکر :

در اینجا لازم است تا از زحمات استاد عباس مفیدی که در انجام مراحل مختلف این تحقیق مرا یاری نمودند صمیمانه تشکر نمایم.